Kısa cevap
Dış ticaret, bir ülkede yerleşik kişi ve firmaların başka ülkelerdeki kişi ve firmalarla yaptığı mal ve hizmet alışverişidir; ihracat ve ithalatı birlikte kapsar. Türkiye'de Ticaret Bakanlığı mevzuatı ve Gümrük Kanunu çerçevesinde yürütülür, verileri TÜİK aylık olarak yayımlar. İlk işlem için vergi mükellefiyeti, ihracatçı birliği üyeliği, 12 haneli GTİP kodu ve Incoterms 2020 teslim şekli belirlemeniz gerekir.
Dış ticaret nedir?
Dış ticaret, bir ülkede yerleşik kişi ve firmaların başka ülkelerdeki kişi ve firmalarla yaptığı mal ve hizmet alışverişidir. Ülke sınırını aşan her ticari işlem — bir tekstil firmasının Almanya'ya kumaş satması da, bir üreticinin Çin'den hammadde alması da — dış ticaret kapsamındadır.
İki bileşeni vardır. İhracat, yurt içinde üretilen mal veya hizmetin yurt dışındaki alıcıya satılmasıdır. İthalat, yurt dışından mal veya hizmet satın alınmasıdır. Türkiye'de her iki yön de Ticaret Bakanlığı mevzuatı ve Gümrük Kanunu çerçevesinde yürütülür; işlemler gümrük beyannamesiyle kayda geçer ve TÜİK tarafından istatistiklere yansır.
Dış ticaret ile ihracat arasındaki fark
Bu ikisi sık karıştırılır. İhracat, dış ticaretin yalnızca bir yönüdür; dış ticaret ise ihracat ve ithalatı birlikte kapsayan üst kavramdır. Yalnızca ihracat yapan bir firma da dış ticaret yapıyor sayılır, ama dış ticaret istatistikleri her iki yönü birden ölçer.
| İhracat | İthalat | |
|---|---|---|
| Yön | Yurt dışına satış | Yurt dışından alım |
| Döviz etkisi | Döviz girişi | Döviz çıkışı |
| Beyanname | İhracat gümrük beyannamesi | İthalat gümrük beyannamesi |
| KDV | İstisna — iade hakkı doğar | Gümrükte ödenir |
| Tipik teşvik | Eximbank kredisi, KOSGEB, fuar desteği | Yatırım teşvik belgesi kapsamında muafiyet |
Dış ticaret dengesi ve dış ticaret açığı
Dış ticaret dengesi, belirli bir dönemdeki ihracat ile ithalat arasındaki farktır. İhracat ithalattan büyükse dış ticaret fazlası, küçükse dış ticaret açığı oluşur. Bir başka yaygın gösterge olan ihracatın ithalatı karşılama oranı, ihracatın ithalata bölünmesiyle bulunur ve yüzde olarak ifade edilir.
Türkiye tarihsel olarak dış ticaret açığı veren bir ülkedir. Bunun yapısal nedeni, ihracatın önemli bölümünün ithal ara malı ve enerji girdisiyle üretiliyor olmasıdır: ihracat arttıkça ara malı ithalatı da artar. Bu veriler TÜİK tarafından aylık olarak yayımlanır.
Bilmeniz gereken temel kavramlar
| Kavram | Ne işe yarar |
|---|---|
| GTİP kodu | Ürünün gümrükteki kimliği; vergi oranını ve gereken belgeleri belirler |
| Incoterms 2020 | Maliyet ve riskin alıcı ile satıcı arasında nerede el değiştirdiğini tanımlar |
| Akreditif (L/C) | Banka garantili ödeme yöntemi; her iki taraf için riski dengeler |
| Gümrük beyannamesi | İşlemin resmî kaydı; KDV iadesi ve taahhüt kapatma bu belgeye dayanır |
| A.TR / EUR.1 | Menşe ispat belgeleri; hedef pazarda gümrük vergisi avantajı sağlar |
| İhracatçı Birliği | Beyanname için zorunlu üyelik; sektörel destek ve fuar organizasyonu sunar |
Dış ticarete nasıl başlanır?
Ticari amaçlı ve süreklilik arz eden dış ticaret için vergi mükellefiyeti gerekir. Şahıs firması yeterlidir; anonim veya limited şirket zorunlu değildir. Düşük tutarlı gönderiler için mikro ihracat (ETGB) rejimi daha basit bir yol sunar.
- Vergi mükellefiyeti ve ticaret sicil kaydı: Vergi dairesine kayıt ve sicil tescili.
- İhracatçı Birliği üyeliği: Ürün grubuna karşılık gelen birliğe üye olun; beyannamede üyelik numarası istenir.
- GTİP kodunu belirleyin: Vergi oranını ve belge setini bu kod belirler. Şüphe varsa Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB) başvurusu yapın.
- Hedef pazarı ve teslim şeklini seçin: Incoterms teslim şeklini belirleyip maliyeti buna göre fiyatlayın.
- Ödeme ve finansmanı planlayın: Akreditif, vesaik veya peşin arasından seçin; nakit açığı varsa Eximbank kredisi veya faktoring değerlendirin.
- Beyannameyi düzenletip sevk edin: Gümrük müşaviriyle beyannameyi hazırlayın, taşıma ve sigortayı ayarlayın, menşe belgesini alın.
İlk işlemin maliyetini görmek için Kârlılık ve Landed Cost Hesaplayıcı'yı, teslim şekillerini karşılaştırmak için Incoterms Karşılaştırma aracını kullanabilirsiniz.
Adım adım: Dış ticarete adım adım başlangıç
Türkiye'de bir firmanın ilk dış ticaret işlemini yapabilmesi için tamamlaması gereken temel adımlar.
- Vergi mükellefiyeti ve ticaret sicil kaydını tamamla — Şahıs firması veya sermaye şirketi olarak vergi dairesine kayıt ol ve ticaret sicil kaydını yaptır.
- İhracatçı Birliği üyeliğini al — Ürün grubuna karşılık gelen birliğe üye ol; gümrük beyannamesi için üyelik numarası istenir.
- Ürünün GTİP kodunu belirle — 12 haneli GTİP kodu vergi oranını, gereken belgeleri ve kota/kısıt durumunu belirler. Şüphe varsa Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB) başvurusu yap.
- Hedef pazarı ve teslim şeklini seç — Pazar araştırması yap, Incoterms 2020 teslim şeklini (FOB, CIF, DDP vb.) belirle ve maliyeti buna göre fiyatla.
- Ödeme yöntemini ve finansmanı planla — Akreditif, vesaik veya peşin arasında seçim yap; gerekiyorsa Eximbank kredisi veya faktoring ile nakit akışını çöz.
- Gümrük müşaviriyle beyannameyi düzenle ve sevk et — Gümrük beyannamesini düzenlet, taşıma ve sigortayı ayarla, menşe belgesini al ve sevkiyatı gerçekleştir.