Kısa cevap
Menşe ispatı, ürünün tercihli gümrük vergisinden yararlanabilmesi için Türk menşeli ya da serbest dolaşımda olduğunun belgelenmesidir; AB'ye A.TR dolaşım belgesi, serbest ticaret anlaşması (STA) ülkelerine EUR.1 kullanılır. Doğru belgeyle AB'de tarife %0'a inebilirken standart tarife %6-12 düzeyindedir. Gümrük idaresi yanlış belgeyi veya hatalı kümülasyon beyanını sorgular; bu durumda %2-12 ek vergi doğabilir.
Menşe neden kritik?
Ürün Türkiye'den geliyor diye Türk tarifesi alıyor mu? Hayır. Menşe belgesi bu soruyu cevaplar: ürünün "saf Türk" olup olmadığı (gümrük birliği kapsamında tarife düşer) yoksa "ithal üzerinde işlenmiş" (standart tarife uygul) olup olmadığı. Fark: standart tarife %6-12 iken tercihli (Gümrük Birliği) %0 olabilir.
4 menşe belgesi türü
| Belge | Kapsamı | Verenin | Vade | Örnekle |
|---|---|---|---|---|
| A.TR | AB-27 + EFTA (İsv., Norv., İz.) | Gümrük mühürlü | 3 yıl | Alm. ihracata %0 |
| EUR.1 | STA ülkeleri (İng., Meksika) | Ticaret odası | 10 ay | UK'ya %0 tercih |
| Form A | GSP ülkeleri (Bangladeş, Vietnam) | Ticaret Bakanlığı | 15 ay | Hindistan'a düşük |
| REX (Tedarikçi Beyanı) | Tüm ülkeler, muafiyet yok | Satıcı (yazılı) | Daimi | 3. ülke tedarikçi |
Kümülatif menşe kuralı
Ürünün menşesi A.TR basarsa, "menşe geçiş" yapabilirsiniz: Türkiye'de işlenmiş ürünü, %50 üstü tedarik oranı koşuluyla, diğer STA ülkelerine EUR.1 ile gönderilebilir. Bu "Pan-Av-Med kümülasyonu" denir. Yanlış menşe + kümülasyon başvurusu, gümrükte sorgulanabilir; bu durumda %2-12 ek vergi ödenebilir.
Yanlış belgenin cezası ve kontrolü
Gümrük idaresi, gelen malın menşesi ve beyan edilen belgenin eşleşmediğini tespit ederse, "gümrük vergisi farkı" uygulanır. Örneğin, EUR.1 ile gelen mal aslında %30 ithal malını taşıyorsa, tarife farkı (A.TR vs EUR.1 oranı) + ceza (farkın %100-500'ü) birikir. Kontrol gümrük mühendislerince yapılır; şüpheli mallarda menşe sertifikası talep edilebilir.